"Luận ngữ ngu án" - Một cách tiếp cận "Luận ngữ" của nhà Nho người Việt

Luận ngữ ngu án -

Một cách tiếp cận Luận ngữ của nhà Nho người Việt

 

ThS. ĐINH THANH HIẾU

(Bộ môn Hán Nôm, Khoa Văn học)

 

Luận ngữ ngu án là tác phẩm kinh học của Phạm Nguyễn Du, nho sĩ thời Lê trung hưng.

Phạm Nguyễn Du, nguyên tên là Phạm Vĩ Khiêm, tự là Hiếu Đức và Dưỡng Hiên, hiệu là Thạch Động, người làng Đặng Điền, huyện Chân Phúc, trấn Nghệ An, nay là xã Nghi Thạch, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Ông sinh năm 1739, mất vào khoảng năm 1786, 1787.

Theo Nghệ An ký thì năm Cảnh Hưng thứ 36 (1775), vì xuất thân thế gia vọng tộc nên ông được tiến triều làm Hiệu thảo, Thiêm sai Tri Hình phiên. Năm 40 tuổi, ông đỗ Hội nguyên, rồi Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân thịnh khoa Kỷ hợi niên hiệu Cảnh Hưng thứ 40 (1779). Theo Từ điển văn học cho biết thì ông từng làm Giám sát Ngự sử đạo Hải Dương. Khi chúa Trịnh đánh chiếm vùng Thuận An của chúa Nguyễn, ông được cử làm tiếp quản đạo Thuận An. Đến thời Đoan Nam Vương Trịnh Khải, ông vẫn giữ chức Thiêm sai, có dâng khải lên chúa trình bày bốn điều nhưng không được trả lời, ít lâu sau ông được điều bổ làm Đốc đồng Nghệ An. Khi nghe tin quân Tây Sơn chiếm Phú Xuân, tiến ra Bắc, ông chạy lên vùng Thanh Chương, Nam Đàn chiêu mộ quân sĩ để giữ Nghệ An nhưng việc chưa thành thì ông bị bệnh rồi mất.

Về tiểu sử của Phạm Nguyễn Du, các tài liệu hiện còn có một số điểm không thống nhất, nhưng tóm lại, ông là một nho thần đỗ đạt, làm quan, nhận ân sủng của triều đình Lê - Trịnh, trung thành và đã thủ tiết theo triều đại đó.

Phạm Nguyễn Du trước tác khá nhiều, theo thống kê sơ bộ, ông có các tác phẩm: Luận ngữ ngu án, Chu huấn toản yếu, Nam hành ký đắc tập, Thạch Động thi sao, Thạch Động tiên sinh thi tập, Thạch Động văn sao, Độc sử si tưởng, Đoạn trường lục…Trong đó, Luận ngữ ngu án là một tác phẩm kinh học có giá trị, hiện văn bản còn được lưu trữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm, mang ký hiệu VHv.349/1-2.

Căn cứ vào các lời Tự, Bạt, Dẫn... đặc biệt là Tự tự của chính tác giả, có thể biết được đại lược quá trình hình thành và lưu truyền Luận ngữ ngu án. Theo Tự tự, Luận ngữ ngu án bắt đầu được Phạm Nguyễn Du viết vào năm ông 39 tuổi (1778), nhân khi ông đọc đến câu “tứ thập ngũ thập nhi vô văn yên” (đến năm 40, 50 tuổi vẫn chưa có tiếng tăm gì) trong sách Luận ngữ mà ông chợt tỉnh ngộ, quyết ý bỏ cái học cử tử chỉ đắm chìm vào chương cú văn tự, mà quyết cầu học, viết sách với tinh thần “cầu cái học vị kỷ”, như Khổng Tử từng nói: “Cổ chi học giả vị kỷ, kim chi học giả vị nhân” (Người học thời xưa là vì mình (trở lại xét từ bản thân, để hoàn thiện cho bản thân), người học thời nay là vì người). Tác phẩm được viết trong ba năm, hoàn thành vào cuối năm Canh tý (1780). Vì sách này viết ra với mục đích “vị kỷ” nên ông không công bố ngay, chỉ “cất vào trong túi, mỗi khi việc quan rảnh rỗi thì đem ra riêng xem, có chỗ nào chưa ổn thì sửa chữa” (Tự tự), với ý nguyện “đợi đến lúc già mới dám đưa ra đời”. Thực ra, Luận ngữ ngu án sau khi hoàn thành cũng có được lưu truyền nhưng trong một phạm vi hẹp. Trong bài Thư dẫn trong tác phẩm, Nguyễn Đăng Sở, Tiến sĩ khoa Đinh mùi triều Lê (1787) có cho biết: “Bạn đồng niên của tôi là Chánh Tiến sĩ, Phó đô họ Trần người ở Bảo Triện, từng thụ nghiệp ở cửa Thạch Động Phạm tiên sinh, được xem Luận ngữ ngu án của tiên sinh, có nói đại khái với tôi, tôi vẫn hận không được xem...”. Phó đô họ Trần ở Bảo Triện mà Nguyễn Đăng Sở nhắc đến đó là Trần Danh án, Tiến sĩ khoa Đinh mùi triều Lê (1787), đồng khoa với Nguyễn Đăng Sở, từng là học trò của Phạm Nguyễn Du. Như vậy, chí ít, Luận ngữ ngu án cũng đã được lưu truyền trong phạm vi hẹp, chủ yếu là học trò hoặc các bạn thân của ông. Vì vậy mà Phạm Quý Thích mới biết được tác phẩm này mà đưa thư nghìn dặm đến đòi xem. Phạm Nguyễn Du từ Nghệ An gửi Luận ngữ ngu án tặng Phạm Quý Thích vào năm Giáp thìn (1784), chuyện này được ghi rõ trong Bạt do chính Phạm Nguyễn Du viết. Từ đây, Luận ngữ ngu án có khả năng bắt đầu được lưu truyền rộng.

Luận ngữ ngu án chính thức được khắc in và công bố vào năm Nhâm thìn, niên hiệu Minh Mệnh thứ 13 (1832) do công của con rể út Phạm Nguyễn Du là Hồ Tôn Sĩ, người Quỳnh Động - Quỳnh Lưu - Nghệ An. Năm Canh dần (1830), Hồ Tôn Sĩ vào kinh đô (Huế), tìm được nguyên bản ở chỗ học trò Phạm Quý Thích. Sau đó, ông có đưa cho một số người để vận động cho khắc in, trong đó có Nguyễn Đăng Sở, Tiến sĩ triều Lê. Trong lời Dẫn, Nguyễn Đăng Sở cho biết: “Tháng tư năm Nhâm thìn (1832), hân hạnh được Hồ Tôn Sĩ ở Phú Hậu - Quỳnh Lưu từ xa đến thăm. Tôn Sĩ là con rể út của Phạm tiên sinh vậy. Ông có mang theo toàn bộ đến cho xem, muốn được khắc in để gia huệ cho hậu học. Cái mà tôi vẫn hận là không được xem thì nay đã được xem, nên thực muốn cùng lo việc để có thể hoàn thành sớm. Nhưng xét tôi tuổi đã tám mươi, gân sức đã mỏi, chỉ nhờ vào người trong đạo cũng lấy tư văn làm trách nhiệm của mình, ai nấy đều phát hằng tâm, vui vẻ làm cho nên việc. Ngày 28 tháng 5 năm Nhâm thìn (1832) khởi công khắc ván, qua hơn sáu tháng thì sách làm xong...” Từ đó, Luận ngữ ngu án mới được công bố rộng rãi.

Như vậy, tính từ khi tác phẩm hoàn thành cho đến khi được khắc ván in lưu truyền rộng là hơn nửa thế kỷ. So với các tác phẩm kinh học cùng thời, Luận ngữ ngu án “chào đời” khá muộn.

Trở lại về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, như đã nói, theo Tự tự, Luận ngữ ngu án được Phạm Nguyễn Du bắt đầu viết vào năm 1778 và hoàn thành vào năm 1780, được viết sau khi nhân đọc Luận ngữ mà “bồi hồi tỉnh mộng”, quyết bỏ cái học cử tử mà đi vào nhận chân tinh nghĩa của thánh hiền, cầu cái học “vì mình”. Phạm Nguyễn Du cho biết ông học Luận ngữ từ năm 12, 13 tuổi, nhưng rồi lớn lên bị “trường ốc dẫn lùa” chỉ góp nhặt thu lượm cốt nhớ vặt vãnh để đi thi, nên thực tế, theo ông, đến thời điểm đó (1778), ông đã “xa cách” với Luận ngữ 25, 26 năm. Như vậy, theo ông, cả một thời gian mấy chục năm theo cái học khoa cử, ngày ngày sôi kinh nấu sử lại là thời gian xa cách với tinh nghĩa của thánh hiền. Đến đây mới tỉnh mộng mà đi vào thực học. Qua đây cũng khẳng định thêm những nhận xét về sự suy đồi của giáo dục, khoa cử  cuối thời Lê trung hưng của Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú...và những công trình nghiên cứu thời hiện đại.

Luận ngữ ngu án ra đời vào cuối thế kỷ XVIII, trong thời kỳ có thể được xem là “thời loạn”, danh phận điên đảo, loạn lạc liên miên, đạo học, nho phong suy đồi... Lý giải tình trạng đó và tìm cách để cứu chữa, vãn hồi, các nhà nho cho rằng đó một phần là kết quả của học phong suy bại, chỉ học vẹt, không nhận chân nghĩa lý thánh hiền, kinh điển không được hiểu một cách thấu đáo. Những tệ lậu của giáo dục khoa cử đã kéo người ta ngày càng xa với những nghĩa lý chân chính hàm tàng trong thánh kinh hiền truyện, đưa đến nho phong sĩ khí suy đồi. Đông Xuyên cư sĩ viết trong lời Tựa cho Luận ngữ ngu án: “Những người đọc sách trên đời không ai không nói: Ta là học trò của Khổng Tử, nhưng xét đến sự học thì lại khác xa cái mà Khổng Tử gọi là học. Ôi! Khổng Tử đã qua rồi, ngày nay cố nhiên là không thể học được trực tiếp, nhưng lời nói, việc làm, khí tượng ghi trong Luận ngữ đều là sư pháp muôn đời, trắng phau phau như giặt bằng nước sông Giang sông Hán mà phơi dưới nắng thu vậy. Người học học theo Khổng Tử, bỏ sách này thì tìm đâu?...Nhưng ngày nay người học đọc Luận ngữ chỉ thu nhặt Tiểu chú của các nhà, cốt làm lối thiếp quát để tiện lợi cho việc thi cử, còn kinh văn, Tập chú thì sơ lược không giảng, đó là biết học vậy chăng?” Còn chính Phạm Nguyễn Du viết: “Du này năm 12, 13 tuổi, cha ta bảo đọc Luận ngữ, lược khảo về âm nghĩa, nhưng chưa biết ý vị. Đến khi dần lớn lên lại bị trường ốc dẫn lùa, chuyên theo cái học chương cú văn tự để mong hợp với thị hiếu đương thời, đã xa cách với Luận ngữ đến 25, 26 năm. Cũng có lúc cầm đến quyển nhưng chẳng qua là nhặt chọn thu lượm, cốt để nhớ, đợi đến khi được hỏi thì có cái để “ruổi rong” mà thôi. Tông chỉ tinh nghĩa của thánh hiền, mờ mịt như nhìn ra bể, đã lâu mà không biết tự hối hận, mà cũng không có ai gợi mở cho...”

Vì vậy, một trong những nỗ lực mà các sĩ đại phu đương thời muốn ra tay cứu vãn là chủ động đi sâu vào nhận thức lại tinh nghĩa, chính đạo của thánh kinh hiền truyện để chấn hưng Nho, để tu thân, kinh thế. Các nhà nghiên cứu đã nhận xét: “Nắm bắt kỹ hơn, sâu hơn, chủ động hơn kho lý luận của nho chứa đựng trong kinh điển. Làm như vậy, các nhà nho hy vọng giải quyết, trùng kiến lại nho từ lý luận. Sự chọn lựa giải quyết này làm cho kinh học thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX phát triển hơn bất cứ thời kỳ nào trước đó trong lịch sử.”[1].

Ở Việt Nam, trước thế kỷ XVIII đã có một vài tác phẩm có tính chất kinh học, chẳng hạn Tứ thư thuyết ước của Chu Văn An (đã mất), Minh đạo, Quốc ngữ Thi nghĩa của Hồ Quý Ly, Chu Dịch diễn nghĩa của Phùng Khắc Khoan (cũng đều đã mất)... nhưng hết sức lẻ tẻ. Chủ yếu là nho sĩ Việt học tập, tiếp thu kinh điển qua các chú giải của các nhà nho đời Tống, trong đó đặc biệt có ảnh hưởng là hệ thống Đại toàn của triều Minh. Các nhà nho coi các bản chú kinh của Tống nho là chuẩn mực, phát huy hết nghĩa lý tinh vi, mà việc của ta là làm sao học cho được, cho hiểu đến nơi đến chốn những điều đấy đã là việc cả đời người. Có thể dẫn ra đây ý kiến của Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư khi ông nhận xét cách làm của Hồ Quý Ly trong một số tác phẩm có đặt vấn đề nghi ngờ và bài bác Tống nho: “Chu Tử sinh vào cuối thời Tống, kế tiếp công việc chú giải lục kinh của các nhà nho Hán Đường, ngược dòng tìm nguồn, hiểu được ý của thánh nhân ở các bộ kinh để lại, rõ được đạo thánh nhân ở những lời huấn giải, vắt óc nghiền ngẫm. Lý và tâm dung hợp. Ông giải thích thì tường tận, chỉ dẫn thì xa rộng, thực là tập đại thành của các tiên nho và cũng là khuôn mẫu cho những kẻ hậu học. Huống chi lại có Trình Tử xướng ở trước, Chu Tử bổ sung chỗ chưa hoàn hảo ở sau, thì nghĩa đã tinh lắm rồi. Người sau mà có trước tác thì cũng chỉ là mở mang cho rộng thêm, tô chuốt cho bóng thêm, có thế mà thôi, sao lại được chê bai bàn cãi”[2]. Có thể xem lời bàn của Ngô Sĩ Liên trên đây là tinh thần chung của các nho sĩ Việt Nam đương thời đối với việc học tập, tiếp thu kinh điển.

Đến thời kỳ này, do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan như nhu cầu chấn hưng Nho học, muốn “bát loạn phản chính” bằng cách nhận chân chính nghĩa của kinh điển, sự gia tăng tri thức Nho học, Hán học trong các nho sĩ, hứng thú của nho sĩ đi vào các vấn đề lý luận, thư tịch lưu thông phong phú, ảnh hưởng của trào lưu Thực học Trung Quốc... nên kinh học khá phát triển, trên nhiều bình diện: Bình giảng nghĩa lý, toát tiết yếu, khảo chứng văn bản, diễn Nôm kinh điển... với một loạt các tác phẩm kinh học gắn với tên tuổi các học giả lớn như Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, Phạm Nguyễn Du, Nguyễn Huy Oánh, Bùi Huy Bích...Trong đó Luận ngữ ngu án nằm trong số tác phẩm bình giải nghĩa lý kinh điển, lĩnh vực có giá trị nhất của kinh học thời kỳ này. Tên gọi Ngu án là có dụng ý bày tỏ ý kiến riêng một cách khiêm tốn về nghĩa lý kinh điển của tác giả. Tác phẩm kinh học loại này thể hiện rõ nhất tư tưởng của tác giả.

Mục đích của các tác phẩm kinh học thời kỳ này khá rõ, những cũng không phải hoàn toàn tương đồng. Nếu như có những tác gia thể hiện khá rõ mục đích chính trị, kinh thế trong việc làm của mình như Lê Quý Đôn trong Thư kinh diễn nghĩa “noi gương điều lành, răn dè điều hại, giữ thịnh phòng suy, sách này cũng có thể để nhà vua xem luôn bên cạnh, dùng làm công cụ lấy đức trị dân...”[3] thì ở Luận ngữ ngu án, mục đích trước hết là “vị kỷ”: “cất vào trong túi, đem ra riêng xem, đợi đến già mới dám đưa ra đời”. Ông coi đây trước hết là cuốn sách tự học để tu đức và vi chính: “Nếu ắt muốn truy tìm thánh huấn, trầm tiềm suy nghĩ, ngầm hợp trong lòng, thể nghiệm ở thân mình, ứng tiếp ra sự vật để cầu cách học vị kỷ thì sách này vốn là sách tự học của Thạch Động tôi vậy”. Tuy nhiên, mục đích sâu xa hơn là để dẫn dắt hậu học, để người học hiểu rõ chân nghĩa của kinh điển, ngõ hầu tu thân, hành đạo xứng đáng là sĩ quân tử mà có thể vãn hồi thiên hạ trở về có đạo, chính như Hồ Tôn Sĩ, con rể của tác giả viết trong Tiểu dẫn: “Sớm tối thường đem theo luôn bên mình, đến già mới dám đưa ra chào đời, cũng để đợi người hiểu mình dựa vào đó mà sửa chính”.

Luận ngữ ngu án không phải là tác phẩm huấn thích kinh điển mà là một tác phẩm bình giải kinh điển mang dấu ấn cá nhân khá đậm. Đối tượng mà tác phẩm hướng tới không phải là những nho sinh cử tử thông thường mà tác phẩm được soạn ra trước hết là cho chính mình để tự học và trong phạm vi hẹp những người đồng đạo cầu “cái học vị kỷ”. Do vậy, Luận ngữ ngu án không làm theo cách thức chương cú huấn hỗ mà đi vào quy loại, trên cơ sở đó làm ra Ngu án, tức là phần bình giải nghĩa lý, thể hiện những cảm nhận cá nhân, nỗ lực nhận chân nghĩa lý kinh điển thánh hiền của bản thân để tự học, tự tu, qua đó dẫn dắt cho hậu học đi vào con đường chính mà không bị mê hoặc, ngõ hầu vãn hồi trị bình, đưa thiên hạ về có đạo.

Với 20 thiên, 482 chương chính văn của Luận ngữ, theo cách làm của mình, Phạm Nguyễn Du đã trùng đính, sắp xếp lại thành 4 thiên Thánh, Học, Sĩ, Chính, tổng cộng 493 chương. Toàn sách chia ra 18 quyển và 1 quyển Mục lục, cộng 19 quyển.

Về số chương, ông tách 1 chương gồm 15 tiết của thiên Hương đảng ra làm 15 chương riêng biệt, tách 2 chương trong thiên Công Dã TràngThái Bá ra làm 4 chương (Chương Tử vị Nam Dung... và Chương Tử viết tam phân thiên hạ hữu kỳ nhị...). Sở dĩ có sự tách này là do ông căn cứ trên nhận xét của Tập chú. Ông cũng bỏ đi 6 chương trùng lặp trong chính văn Luận ngữ (Vị kiến hiếu đức như hiếu sắc..., Chủ trung tín..., Tam niên vô cải ư phụ chi đạo..., Bác học ư văn..., Bất tại kỳ vị bất mưu kỳ chính..., Xảo ngôn lệnh sắc...). Cuối cùng, tổng số chương trong Luận ngữ ngu án là 493 chương.

Về số thiên, Phạm Nguyễn Du hợp 20 thiên trong chính văn Luận ngữ, căn cứ vào nội dung mà quy loại, chia ra làm 4 thiên: Thánh, Học, Sĩ, Chính. Trong mỗi thiên lại gồm nhiều loại. Cách làm của ông là đầu tiên dẫn nguyên văn từng chương kinh nhưng vẫn ghi rõ tên thiên cũ để “không mất đi cái cũ” và dễ tra tìm. Sau chính văn kinh là Ngu án, ấy là “nhân khi đọc sách, ngẫu nhiên có sở đắc, theo ý mà viết ra”. Cuối mỗi thiên có phần Tổng thuyết, nêu rõ ý nghĩa chung của toàn thiên. Trong Phàm lệ, Phạm Nguyễn Du có nói đại lược về việc chia bốn thiên như sau:

- Thánh thiên lấy từ thiên Hương đảng và các chương ở các thiên, phàm ghi lại thịnh đức sự thực của thánh nhân đều xếp theo loại, có 8 loại, 98 chương. Lại đem 6 chương môn nhân bàn về đức của thánh nhân, cùng một chương Nghiêu viết, tất cả là 7 chương phụ vào, tổng cộng 105 chương.

- Học thiên lấy những lời thánh nhân rất thiết thực với việc học ở các thiên, đều theo loại, có 4 loại, 168 chương. Lại đem những điều môn nhân ghi chép giống như thế, tất cả 34 chương phụ vào, tổng cộng là 202 chương.

- Sĩ thiên lấy những lời thánh nhân rất thiết thực với việc làm quan ở các thiên, đều theo loại, có 3 loại, 37 chương. Lại đem những điều môn nhân bàn và ghi chép giống như thế, tất cả 8 chương phụ vào, tổng cộng là 45 chương.

- Chính thiên lấy những lời thánh nhân bàn về chính sự, đều theo loại, có 5 loại, 136 chương. Lại đem những điều môn nhân bàn và ghi chép giống như thế, tất cả 5 chương phụ vào, tổng cộng là 141 chương.

Về văn bản, có những chỗ ông cảm thấy thuyết cũ chưa thật an tâm hoặc còn nghi ngờ thì ông cũng thận trọng đưa ra ý kiến riêng, hoặc căn cứ vào ý kiến của Trình Tử và Chu Tử để sửa đổi, như việc tách 2 chương ra làm 4 chương, đoán định một số chương là lời Khổng Tử hoặc không phải là lời Khổng Tử...

Với cách sắp xếp riêng của mình, theo Phạm Nguyễn Du là “có thống thuộc, có phép tắc, người học có thể theo thiên tìm loại, theo loại tìm chương, theo chương tìm ý, xem một lần là rõ”. Hoài Đức Phủ trong lời Tựa có khen cách sắp xếp này: “Cương lĩnh điều lý, rõ rệt thành văn, mừng thấy có thể vượt lên thói tục, để chí vào đạo thánh nhân. Sự dụng ý thật gắng mà sự lập thuyết cũng đủ để phát huy, thực hơn người nhiều lắm”.

Có thể nói, Luận ngữ ngu án có một vị trí xứng đáng trong số các tác phẩm kinh học vốn ít ỏi của Việt Nam. Tác giả tiếp cận kinh điển với tính chất là một đối tượng để đi sâu vào tìm hiểu, nghiên tinh, ngõ hầu “tâm hiểu thân làm” chứ không phải dùng nó như một thứ “cần câu cơm”, “hòn gạch gõ cửa” trong chốn trường ốc. Mặc dù, ở vào chính thời điểm soạn Luận ngữ ngu án, ông cũng vẫn phải lăn lộn vào trường ốc và đã đỗ Tiến sĩ vào thời điểm đó.

Cách sắp xếp của Luận ngữ ngu án khá đặc biệt, thể hiện một cách hiểu, cách tiếp cận riêng với Luận ngữ. Phạm Nguyễn Du không giữ nguyên trật tự văn bản như ở tuyệt đại bộ phận các tác phẩm chú kinh, giải kinh khác mà phân loại theo bốn nội dung, theo quan điểm nội thánh ngoại vương, từ tu đến tề trị bình, từ tu kỷ đến trị nhân, từ minh đức đến tân dân... Cách sắp xếp này không giống với các tác phẩm bình giải kinh điển cùng thời như Thư kinh diễn nghĩa, Xuân Thu quản kiến, cũng không giống cách quy loại theo kiểu Thánh mô hiền phạm lục của Lê Quý Đôn. Trong các tác phẩm chú thích bình giải Luận ngữ của Trung Quốc (dựa theo Kinh bộ trong Tứ khố toàn thư) cũng không thấy có cách quy loại theo kiểu này.

Cách làm của tác giả đã xáo trộn trật tự văn bản của kinh điển vốn được các nhà nho thần thánh hoá. Tác giả không phải không thận trọng suy nghĩ về cách làm của mình. Trong lời Tự tự, Phạm Nguyễn Du thể hiện khá rõ quan điểm của mình về vấn đề này: “Có người nói rằng: Sách Luận ngữ do thánh nhân ghi chép, một bộ 20 thiên, nay ngài đem ra đổi thiên định loại, lẽ nào không bị nghị luận đương thời kết tội sao? Tôi nói rằng: Chu Hối Ông vốn đã nói, sách Luận ngữ do đệ tử của Khổng Tử từng ghi chép lời nói một cách tản mát mà cuối cùng thành sách là do bọn học trò của Nhạc Chính Tử Xuân, học trò của Tăng Tử vậy. Mỗi thiên lấy 2 chữ ở đầu thiên để phân biệt, vốn ban đầu không có ý nghĩa... Huống chi Cổ Luận ngữ 11 thiên, Tề Luận ngữ 22 thiên, Lỗ Luận ngữ 20 thiên, chưa từng câu nệ vì số thiên nhiều ít. Nay người đọc Luận ngữ là để muốn truy tìm thánh huấn, trầm tiềm suy nghĩ, ngầm hợp trong lòng, thể nghiệm ở thân mình, ứng tiếp với sự vật để cầu cách học vị kỷ chăng? Hay là muốn căn cứ thứ tự thiên chương, tìm trong cái vô ý nghĩa mà gượng cầu ý nghĩa, bo bo theo cái nhỏ vậy chăng? Nếu ắt muốn truy tầm thánh huấn, trầm tiềm suy nghĩ, ngầm hợp trong lòng, thể nghiệm ở thân mình, ứng tiếp ra sự vật để cầu cách học vị kỷ thì sách này vốn là sách tự học của Thạch Động tôi vậy. Chia thiên loại, phụ thêm ý riêng mình mà không làm huấn thích, có quan ngại gì đâu”.

Qua đây cũng khẳng định thêm cho nhận định đã được các nhà nghiên cứu trước đây chỉ ra: “Các nhà khảo kinh của ta luôn chú ý mặt nghĩa lý của kinh, tới những nội dung tư tưởng, chính trị trong kinh hơn là khảo văn bản thuần tuý. ở ta không hề có một tác phẩm kinh học nào chỉ khảo văn bản. Đối với các nhà khảo kinh của ta, khảo chứng văn bản không phải là vấn đề lớn cần giải quyết, không phải là hệ trọng”[4]. Trong Thư kinh diễn nghĩa, chính Lê Quý Đôn cũng đã từng nói: “Vô luận Cổ văn hay Kim văn,  thể chế và câu văn có khác nhau, nhưng đại để là theo đạo ấy thì trị, trái đạo ấy thì loạn, làm như thế thì thịnh vượng, không như thế thì suy vong...”[5]. Cái mà nhà nho ta quan tâm là nội dung chính trị, đạo đức, tư tưởng trong kinh văn chứ không phải là tranh biện về văn bản kinh văn. Tuy nhiên, ngay trong Thư kinh diễn nghĩa, Xuân Thu quản kiến và cả Luận ngữ ngu án cũng có những chỗ đề cập đến vấn đề văn bản, như so sánh dị bản, biện luận tiếp thu hay bác bỏ ý kiến các nhà, phân tích chọn lựa một cách hiểu mà theo họ cho là hợp lý nhất, nhưng đó không phải là nội dung chính và cũng chỉ nhằm để làm sáng tỏ hơn nội dung ý nghĩa mà thôi.

Trong lời Tự tự, Phạm Nguyễn Du đã nói rõ, Luận ngữ ngu án không làm huấn thích, chương cú mà bình giải kinh theo cảm nhận riêng: “Chia thiên loại, phụ thêm ý riêng mình mà không làm huấn thích, có quan ngại gì đâu”. Tuy vậy, xét kỹ, đây cũng không phải là một tác phẩm hoàn toàn mang tư tưởng mới lạ, thật riêng khác của tác giả so với tiên nho. Về căn bản, Luận ngữ ngu án bình giải nghĩa lý dựa trên Tập chú của Chu Hy làm chính, từ đó mở rộng ý nghĩa hoặc đi sâu vào một vài vấn đề theo cảm nhận cá nhân, bàn rộng đến đời xưa, đời sau để chứng minh tính đúng đắn của nghĩa lý thánh kinh, khẳng định tác dụng của Nho giáo... Do vậy, cơ bản tác phẩm không nằm ngoài cách hiểu của Chu Hy trong Tập chú. Đây cũng là tinh thần chung của các tác phẩm kinh học đương thời. Trong Luận ngữ ngu án tự, Đông Xuyên cư sĩ viết: “Quạnh quẽ nghìn năm, vi ngôn không tỏ, may có Hối Am Chu Tử làm Tập chú, phát huy tông chỉ, hậu học lấy đó làm chuẩn mực, há chẳng phải là may mắn lớn hay sao?”. Chính Phạm Nguyễn Du cũng nói rất rõ về cách làm của mình: “Luận thuyết thì theo Tập chú để phát huy chính văn, cũng là việc làm cẩn trọng vậy”. Tinh thần này cũng gần giống như Lê Quý Đôn trong Thư kinh diễn nghĩa: “Không dám nhất định theo một nhà chú giải nào mà không tìm xét cho đúng ý nghĩa của sách, cũng không dám sính lời bàn mới lạ để trái với lời bàn trước của Y Xuyên (Trình Di) và Khảo Đình (Chu Hy)[6]. Như vậy, nỗ lực nhận chân nghĩa lý thánh hiền là tìm đến chân nghĩa của kinh văn, Tập chú, chống lại lối học vẹt, tầm chương trích cú của cái học cử tử (cho dù học cử tử cũng lấy Tập chú của Chu Tử làm chính, nhưng không truy tầm thực nghĩa mà vụ học thuộc nhớ nhiều). ở đây không có những tìm tòi suy nghĩ mới lạ nhằm phê phán Tống nho, phản bác Chu Tử như kiểu Hồ Quý Ly (trước), Nguyễn Văn Siêu (sau) hay của các nhà kinh học trong trào lưu Thực học Minh - Thanh Trung Quốc. Tất nhiên, qua cách bình giải trong Luận ngữ ngu án, người ta cũng có thể tìm được những cách hiểu, những nhận xét độc đáo, những kiến giải riêng mang dấu ấn cá nhân của tác giả.

Phạm Nguyễn Du chia Luận ngữ ngu án ra bốn thiên: Thánh, Học, Sĩ, Chính là theo mô thức nội thánh ngoại vương, đi từ tu kỷ đến trị nhân, từ đạo đức đến chính trị. Đặt thiên Thánh lên vị trí số một là chỉ ra cái mẫu mực chí cực, cái mục tiêu cao nhất để hướng tới và khâm sùng. Trong thiên này, Phạm Nguyễn Du đã tập hợp toàn bộ các chương có liên quan trực tiếp đến thánh nhân (Khổng Tử), từ học vấn, uy nghi đến cách ăn ở, cư xử, xử thường, chế biến, nhận xét về mọi người... Từ đó dựng nên một chuẩn mực thánh nhân. Với những lời bình giải trong Ngu án có thể tìm hiểu quan niệm của tác giả về đấng thánh nhân, cũng là chuẩn mực chí cực của nhân đạo mà người học cần hướng tới, ngưỡng vọng.

Nội dung bình giải trong Luận ngữ ngu án nói chung và thiên Thánh nói riêng có thể chia ra làm hai phần: Phần thứ nhất là diễn giảng, xiển thích nghĩa lý kinh điển, để cho thấy toàn thể đại dụng của thánh nhân, kiến lập một tiêu chuẩn để hậu học noi theo làm điển phạm. ấy là thông kinh. Phần thứ hai là những ý nghĩa được rút ra từ kinh nghĩa để cho “người học”, trong đó có chính tác giả biết theo đấy mà nỗ lực tự tu. ấy là trí dụng.

Nếu như thiên Thánh là “khuôn vàng thước ngọc để người học ngưỡng vọng khâm sùng, noi theo làm chuẩn tắc thì trong thiên Học, tác giả tập hợp các chương chỉ rõ chỗ dụng công, tu tập cho người học một cách cụ thể. Người học có thể qua đây mà biết được thứ tự dụng công, tầng bậc của việc tiến đức tu nghiệp, để “giữ những cái mình đã có được, cầu những cái mình chưa làm được, rèn dũa tâm ta, chu toàn nhân đạo để ngõ hầu có thể gọi là Chính” (Học thiên tổng thuyết). Trong Luận ngữ ngu án, thiên Học chính là công phu tự tu, thành kỷ của người học, từ đó hướng tới mục tiêu “nội thánh”. Đó là dụng ý của Phạm Nguyễn Du đưa thiên Học tiếp sau thiên Thánh.

Thiên Học là thiên có số chương nhiều nhất trong tác phẩm, tổng cộng 202 chương, chia 4 loại: Trí tri, Lực hành, Hiếu đễ, Giao tế. Trong đó, Trí triLực hành do số chương quá nhiều nên tác giả chia loại Trí tri ra hai phần Thượng - Hạ, loại Lực hành ra ba phần Thượng - Trung - Hạ, cho nên tổng số gồm 7 loại. Trong 202 chương có 168 chương là lời Khổng Tử, 34 chương là lời môn nhân, được xếp phụ vào. Trong đó, tuyệt đại bộ phận các chương nằm trong hai loại Trí tri Lực hành (Trí tri 58 chương, Lực hành 117 chương, tổng cộng 184/202). Loại Hiếu đễ chỉ 15 chương, Giao tế 11 chương). Nhìn tổng thể, cách chia loại này chưa thực sự đồng đẳng, vì Trí triLực hành nội dung bao quát ở thượng tầng, Hiếu đễ, Giao tế là việc cụ thể. Nếu hợp Hiếu đễ, Giao tế vào trong Trí tri, Lực hành cũng vẫn thoả đáng. Đây có lẽ tác giả muốn tách riêng ra để xiển thích một số ý nghĩa đặc thù, bởi hiếu đễ là nội dung quan trọng trong học thuyết Nho gia, tách riêng ra xem như một phần quan trọng trong việc tu kỷ.

Thiên Thánh là điển phạm tột bậc, thiên Học là công phu tu kỷ, thành kỷ, tiến đức. Thiên và thiên Chính mang nội dung chính trị, tức là phần ngoại vương trong cái học nhà nho, hay là phần Tân dân theo ba cương lĩnh của Đại học. Nhà nho học, tu thân là để đem ra thi hành ở dụng, để hành đạo cứu đời, tức là để ra làm chính trị. Tu kỷ là để trị nhân mà muốn trị nhân thì trước phải tu kỷ. Thiên và thiên Chính tập trung những chương bàn về vấn đề làm chính trị.

Thiên tập hợp những chương bàn về công việc làm quan, là thiên có số chương ít nhất, tổng cộng 45 chương, chia ba loại Thượng - Trung - Hạ theo thứ bậc thấp cao. Cách chia Thượng - Trung - Hạ ở đây là có ý nghĩa về nội dung chứ không phải là thuần chia tách về văn bản. Ba loại là ba bậc của người làm quan, tập trung nói về những phẩm chất cần có của người làm quan. Thượng sĩ là loại bề tôi xã tắc, có quan hệ đến lễ chế, đến thế đạo, an nguy thịnh suy của xã tắc, thiên hạ, đó là chỗ để thánh nhân hành đạo. Trung sĩ là bề tôi hạng trung, cần tu học, chính kỷ, giúp vua trị nước, an dân. Hạ sĩ là loại bề tôi nhỏ, liêu thuộc, gia thần, cần dốc sức, biết xấu hổ, tận tâm hết chức trách làm việc trong phận sự. Chia ra ba bậc để cho từng loại người, từng hoàn cảnh, chức phận biết cách theo, từ đó nỗ lực theo bậc mà vươn lên, ngõ hầu đem sở học thi ra sở hành, để mà lập thân hành đạo.

Thiên Chính tập hợp những chương mang nội dung bàn về chính trị trong Luận ngữ, là hạt nhân của nội dung ngoại vương, tổng cộng 141 chương chia ra 4 loại lớn: Chính kỷ, Quan nhân, Lễ nhạc, Lâm dân.

Như đã đề cập, Luận ngữ ngu án ra đời vào giai đoạn mà kinh học trong Nho học Việt Nam khởi sắc nhất, các tác phẩm kinh học xuất hiện nhiều nhất. Trong các dạng thức chú thích bình giải kinh điển, Luận ngữ ngu án thuộc loại khảo cứu, bình giảng thoát ra khỏi câu chữ cuả chính kinh, mà chủ yếu thảo luận ở nghĩa lý, tư tưởng. Đi vào nội dung bình giải, có thể thấy nổi bật lên mấy điểm sau:

- Phạm Nguyễn Du đã đứng trên lập trường của một  nhà nho chính thống để xiển thích, phát huy nghĩa lý của Luận ngữ. Với ông, chỉ có cái học nhà nho mới là chính thống, chính đạo. Ông bác bỏ tất cả các học thuyết khác để tôn chính đạo, với tinh thần “vệ đạo” không mệt mỏi. Trong tác phẩm, Dương, Mặc, Phật, Lão, Thân, Hàn... bị chỉ trích nhiều lần, đặc biệt là Phật giáo. Đương thời, Phật, Đạo nổi lên khá mạnh, trong Nho học cũng xuất hiện xu hướng hội nhập Tam giáo[7]. Với tư cách một nhà nho chính thống, Phạm Nguyễn Du phản đối cái gọi là Tam giáo đồng nguyên, than thở “Người cao thì đắm say chỗ huyền diệu, viện Nho vào Thiền” (Thánh thiên tổng thuyết). Ông đả kích một cách gay gắt “dị đoan tà thuyết để giữ gìn chính đạo, mà mũi nhọn đả kích là Phật giáo. Qua đây cũng phần nào hình dung được sự phát triển của Phật giáo đương thời. Bàn về chương “Công hồ dị đoan, tư hại dã dĩ”, xưa nay có khá nhiều cách hiểu. ở đây, Phạm Nguyễn Du tán đồng Tập chú, cho dị đoan là “ngoài cái học của thánh nhân”. Tập chú xác định dị đoan là “Không phải đạo của thánh nhân mà riêng biệt làm một mối”, Trình Tử bàn: “Lời nói của nhà Phật, so sánh với họ Dương họ Mặc gần với lẽ dị đoan hơn, còn hại nhiều nữa”. Theo mạch ấy, Phạm Nguyễn Du ngu án: “Dị đoan hại người quá lắm mà làm đắm chìm người càng sâu, vì thế thánh nhân răn càng khẩn thiết. Nay thuyết Phật cực thịnh, chùa quán tăng ni có tới nửa thiên hạ. Người làm chính trị mà làm được như Hàn Xương Lê gọi là “Bắt người của chúng hoàn tục, đốt kinh sách của chúng, biến chùa quán của chúng thành nhà ở”, há chẳng khoái sao?”. Khẳng định tác dụng của Nho, tin tưởng vào sự vĩnh hằng của thánh đạo trước mọi biến cố, ông viết: “Đạo không ngừng như nước chảy không ngừng. Thù Tứ thực đã khơi nguồn của Hy, Nông, Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Vũ mà chảy mãi đến muôn đời. Khổng Tử mất, Dương Mặc làm tắc, đến Mạnh Tử lại khơi thông. Mạnh Tử mất, Phật làm tắc, đến Hàn Tử lại hơi khơi thông, nhưng sức không đủ. Tục nho lại làm tắc, đến Chu, Trình, Chu lại khơi thông, nhưng nước chưa từng một ngày ngừng chảy, đạo cũng chưa từng một ngày ngừng lưu hành” (Tử tại xuyên thượng viết Thệ giả như tư phù...).

- Phạm Nguyễn Du chịu ảnh hưởng khá sâu đậm của Tống nho. Nội dung bình giải trong Luận ngữ ngu án có thể nói là chủ yếu phát huy nghĩa lý kinh điển theo Tống nho, đặc biệt là lý học Trình - Chu, và điều này cũng đã được xác định trong lời Tựa của chính tác giả: “Luận thuyết thì theo Tập chú để phát huy chính văn, cũng là việc làm cẩn trọng vậy”. Ông chống lại cái học thiếp quát, vụ ký tụng từ chương trong khoa cử chứ không chống lại Tống nho, không phản đối Tập chú, phản đối Chu Tử. Theo ông, cách lý giải của Chu Tử vẫn là chuẩn mực cần học tập. Ngoài Luận ngữ ngu án, ông còn làm riêng một cuốn Chu huấn toản yếu, chia loại tóm lược các lời dạy của Chu Tử theo như cách làm của Chu Tử với tiên nho đời Tống trong Cận tư lục. Có thể hình dung Chu huấn toản yếu như một cuốn Chu Tử ngữ loại tinh giản. Trong khi bình giải nghĩa kinh, ta thường thấy ông giảng bàn dựa trên các quan điểm về lý, khí, dục, cư kính, cùng lý, phục tính, tồn tâm... rất đặc trưng của Tống nho (đặc biệt là quan điểm về thiên lý, về cùng lý của Trình Tử, về cách vật trí tri, về thiên mệnh chi tính và khí bẩm chi tính của Chu Tử, về khí chất của Trương Tử…). Trong tác phẩm 15 lần Phạm Nguyễn Du dẫn Tập chú tỏ ý tán thành, ca ngợi cách lý giải của Chu Tử, 14 lần dẫn lời của các nhà nho đời Tống để làm sáng tỏ nghĩa kinh, 94 chương dùng quan điểm thiên lý, 20 chương dùng quan điểm về khí chất, khí bẩm để thích nghĩa kinh văn... Mà như đã biết, thiên lý là “đặc sản” của Tống nho.

- Trong nội dung bình giải, ông không khái quát nghĩa toàn chương kiểu Tập chú mà tỏ ra khá “ngẫu hứng”. Có khi giảng nghĩa chung nhất, có khi mở rộng ý nghĩa, có khi là từ một khía cạnh tâm đắc mà ông khái quát lại... Trong bình giải, ông thường dẫn kinh điển và các sự kiện, nhân vật lịch sử để chứng minh cho tính đúng đắn của những lời thánh nhân dạy hoặc minh chứng cho nội dung bình giảng của mình. Thống kê lại, trong tác phẩm có 56 lần dẫn kinh và 45 lần dẫn sử để chứng minh, trong đó nhiều nhất là Kinh Dịch, Kinh Thư và các nhân vật, sự kiện trong Bắc sử, từ Tần hoàng, Hán Vũ, Tề Hoàn, Tấn Văn, Tống Huy, Quản, án, Hoàn Ôn, Vương Mãnh, Viên Thiệu, Điền Phong, Gia Cát Lượng, Hàn Kỳ, Phú Bật, Phạm Trọng Yêm, Vương An Thạch, Trương Vũ, Khổng Quang, Phùng Đạo... đến tô Hiến Thành. Chỉ duy nhất một lần dẫn Nam sử. Đây cũng là cách làm bình thường của các nhà nho, cũng thường gặp trong các tác phẩm kinh học cùng thời.

- Viết Luận ngữ ngu án nhằm cầu cái học vị kỷ để tự tu và khai thị hậu học, nên trong nội dung bình giải, ngoài việc bàn bạc, thảo luận nghĩa lý, dẫn kinh sử để chứng minh, thì một nội dung quan trọng là những bài học, những ý nghĩa rút ra cho người học từ nội dung nghĩa lý kinh điển. Đó là ý nghĩa cầu thực học trong việc học kinh điển. Trong tác phẩm thường xuất hiện những lời răn bảo người học. Sau khi thảo luận nghĩa lý, ông thường rút ra những bài học kinh nghiệm để tự răn và chỉ bảo cho người học, nhằm hướng tới cái học thực chất. Trong tác phẩm thường thấy những lời dạy như “Người học theo đó thì nên...”, “Qua đây người học phải...”, “Đây là toàn công của người học”, “Người học không thể không biết”... Trong bốn thiên thì hai thiên đầu ThánhHọc tập trung vào vấn đề nội thánh, cách tu đức của người quân tử, hai  thiên sau Chính tập trung vào vấn đề ngoại vương, cách thức, phẩm chất cần có của người làm quan và đường lối làm chính trị. Những quan điểm chính trị, ý nghĩa kinh thế của tác phẩm tập trung nhiều hơn trong hai chương sau. Nếu như ở hai thiên Thánh Học, đối tượng khuyên răn là “Học giả”, thì ở hai thiên Chính, đối tượng cần răn bảo lại hướng tới những người làm quan, làm chính trị. ở đây ta lại thường gặp những câu như: Kẻ làm bề tối đời sau nên..., người làm quan nên..., người trị nước nên...người làm chính trị không thể coi thường..., người làm chính trị không thể không biết... Sau khi bàn khá bao quát, thường cuối cùng ông chỉ ra một điểm then chốt mà người học, người làm quan, làm chính trị có thể rút ra bài học kinh nghiệm. Trong Luận ngữ ngu án có tới 139 chương ông viết theo dạng thức như thế.

- Trong quá trình bình giải , từ nghĩa lý kinh điển hoặc nhân bàn về kinh sử mà ông liên hệ với đời sau, than thở cho đạo học suy đồi đương thời. Trong tác phẩm, có 31 chương ông bày tỏ ý thán tích cho hậu thế và đương thời, qua đây cũng hé lộ cho thấy tình hình thực tế đương thời, như sĩ phu chỉ theo cái học từ chương ký tụng sáo rỗng, vô ích, đắm chìm vào văn chương phù hoa, tranh đua vận luật kỳ xảo mà không lưu tâm thực học, dị đoan tà thuyết nổi lên, làm quan thì ty bỉ, nóng lòng hãnh tiến, chính trị cẩu thả... ở đây cũng có thể thấy khá nhiều điểm đặc sắc trong cách nhận thức, lý giải kinh điển của Phạm Nguyễn Du, chẳng hạn như ông chỉ ra những đại bệnh của người quân tử, yếu lĩnh của người làm quan... Như lý giải vấn đề Dục Nghi phong Vu..., ông có đoạn bình luận khá đặc sắc: “Có thực dụng binh tài lễ nhạc không thể không có hoài bão dục Nghi phong Vu, có hoài bão dục Nghi phong Vu không thể không có thực dụng binh tài lễ nhạc. Thiên về Điểm thì sai ở cao, thiên về ba thầy thì sai ở thấp. Người học thực sự có thể tồn dưỡng chỗ gốc, luôn đặt tâm mình vào lý trời. Giảng cầu cái ngọn, không đặt tâm mình ra ngoài sự vật thì mới không trái đạo thánh nhân”. Hay nhân nói về Kinh Thi, ông có một đoạn dài bàn về văn nghệ: “Xem thánh nhân coi thờ cha thờ vua là phép lớn đọc Kinh Thi, có lẽ không nên chỉ cầu ở thiên thập thanh vận mà thôi chăng? Từ khi giáo hoá ba trăm bài cách xa mà thành tao, Khuất Nguyên gần được như là Oán, ấy là đời sau nhưng gần với Kinh Thi còn được. Thời Lục triều phù bạc có quan hệ với thế vận, duy Đào Tiềm đối với đạo quân thần phụ tử vẫn là chính. Người Đường tinh âm luật, sáng tác của Đỗ Phủ gần được như là ưu ái, đến Bạch Cư Dị và Nguyên Chẩn thì đã mất. Chu, Trình, Thiệu đời Tống tuy không nổi tiếng về thơ nhưng cảm khái đều là phát ra từ lý nghĩa, còn lại đâu rỗi để bàn. Muốn nói về Kinh Thi, không thể không suy nghĩ”. (Tử viết Tiểu tử hà mạc học phù Thi...). “Người đời sau bàn thơ, tranh kỳ đua khéo, phóng đãng dâm tà, tuy đầy thiên thập, bổ ích gì cho thân tâm đâu?” (Tử viết Thi tam bách, nhất ngôn dĩ tế chi...). Ngay ở điểm này cũng có thể cho thấy ông chịu ảnh hưởng của Tống nho rất đậm nét.

- Về văn bản, Luận ngữ ngu án là tác phẩm thảo luận nội dung nghĩa lý, tư tưởng chứ không chú trọng khảo chứng văn bản, thảo luận đồng dị, huấn hỗ từ ngữ, bởi nội dung là theo cách hiểu của Tập chú như ông đã xác định ngay từ đầu. Cách sắp xếp thiên loại theo nội dung cũng nhằm phục vụ cho mục đích nắm bắt được tư tưởng, nghĩa lý kinh văn một cách hệ thống, tập trung nhất theo từng loại nội dung. Dù vậy, ở một vài điểm, ông cũng có bàn đến vấn đề văn bản, những cũng chỉ là để làm rõ hơn, chính xác hơn nội dung mà thôi. Chẳng hạn ông đã bỏ hẳn 6 chương trùng lặp, tách các chương tiết theo ý Tập chú... Trong các loại có chia rõ phần Khổng Tử nói là chính văn, phần môn nhân nói là phụ...Cách sắp xếp đó mục đích làm cho văn bản mạch lạc quán thông, có hệ thống giúp cho việc nhận chân nghĩa lý kinh điển. Trong bình luận, ông thường chú trọng đến sự liên thông nghĩa lý các chương, như “chương...nên đọc cùng với chương...”, “chương... nên đối chiếu tham khảo với chương...”... Có những điểm ông bày tỏ cách hiểu riêng mình về tác giả, xuất xứ, chẳng hạn chương Sài dã ngu, Sâm dã lỗ..., Tập chú ngờ là thiếu chữ Tử viết, tiên nho và các bản dịch chú cận, hiện đại của Trung Quốc đều cho là lời Khổng Tử nói, bản thân Phạm Nguyễn Du cũng viết “Chương này tiên nho cho là lời thánh nhân”, nhưng ông cho là “Môn nhân viết về các đệ tử, nên xếp riêng ra phần “Phụ môn nhân ký chư đệ tử”, thể hiện cách hiểu riêng và cách suy nghĩ thận trọng. Tuy vậy, thảo luận văn bản không có ảnh hưởng mấy đến toàn thiên sách. Mục đích của sách không ở chỗ văn bản, nhưng qua cách sắp xếp, thảo luận băn bản cũng có thể thấy được tinh thần nỗ lực, chủ động nhận thức chân nghĩa lý thánh hiền và năng lực tư duy, mạnh dạn bày tỏ kiến giải riêng của mình về nghĩa lý kinh điển của nho sĩ người Việt chứ không phải là sự tiếp nhận thụ động một chiều từ các chú sớ của tiên nho.

Luận ngữ ngu án ra đời từ tinh thần nỗ lực chủ động nhận thức nghĩa lý kinh điển của tác giả. Nó trước hết là một cuốn sách tự học, rồi để dẫn dắt cho hậu học trên tinh thần “Vị kỷ” của chính tác giả, nhằm chấn hưng Nho học, góp phần nhỏ bé vào công cuộc trị bình. Từ chỗ đó, tác phẩm đã tiến hành một loạt công việc, khảo đính, sắp xếp quy loại văn bản, bình giải xiển phát nghĩa lý kinh điển theo mô hình nội thánh ngoại vương, từ đó rút ra những giáo huấn về tu kỷ, trị nhân từ chân nghĩa của kinh điển thánh hiền.

Với cách thức Ngu án, thể hiện một cách khiêm tốn nhận thức, suy nghĩ riêng của cá nhân về kinh điển, cách làm của tác giả là bình luận ở tầm tư tưởng, nghĩa lý. Nội dung bình giải nghĩa lý trong tác phẩm về cơ bản là đi sâu, mở rộng thêm những luận thuyết của Tống nho, đặc biệt là Chu Tử, trên lập trường của Tống nho mà thuyết giải kinh điển. Trên cái khung căn bản của Tống nho, tác phẩm bình giải nghĩa lý cũng mở rộng ra những vấn đề đạo đức, chính trị, xã hội... dẫn kinh điển, nhân vật, sự kiện lịch sử làm minh chứng cho tính đúng đắn của nghĩa kinh và các luận thuyết của mình, khiến cho nội dung bình giải thêm sâu sắc, sinh động và phong phú. Từ nghĩa lý kinh điển, nội dung bình giải cũng đề cập đến những vấn đề của hậu thế, của đương thời, theo tinh thần “xưa hơn nay” mà than tiếc đời suy đạo yếu, cũng hé lộ cho thấy tình hình đương thời: Dị đoan nổi lên, đạo học suy, nho sĩ chỉ vụ vào ký tụng từ chương để thi cử, ra làm quan thì hãnh tiến, chỉ vụ vào lợi lộc...

Luận ngữ ngu án tuy căn bản không ngoài phạm vi của Tống nho những cũng để lại nhiều dấu ấn cá nhân của tác giả, thể hiện những suy nghĩ riêng trong nhận thức kinh điển của một nho sĩ người Việt. Có những điểm ông đưa ra ý kiến nhằm thảo luận, khác với cách hiểu của tiên nho, hoặc thể hiện điều ông tâm đắc, lý hội được từ chính văn kinh điển. Đặc biệt là những ý nghĩa “then chốt rút ra được trong từng chương để chỉ dẫn cho người học, người làm chính trị thể hiện tinh thần vụ thực, cầu thị trong việc học tập kinh điển.

Cách làm của tác giả, so với các tác phẩm kinh học đương thời vừa có những điểm tương đồng, vừa có những nét riêng đặc sắc. Dạng thức bàn luận kiểu Ngu án không hiếm trong các trước tác kinh học khác (Quản kiến, Lược luận, Phu thuyết, Lãi trắc...) nhưng đây là lần đầu tiên trong lịch sử Nho học Việt Nam, một nho sĩ bàn luận, giảng giải chuyên biệt Luận ngữ trên quy mô toàn tác phẩm. Hơn thế nữa, để hệ thống hoá các mặt nội dung, tác giả đã tiến hành sắp xếp lại văn bản, quy loại để phát huy nghĩa lý. Cách làm này chưa từng có trong các tác phẩm kinh học Việt Nam. Đây cũng là một nét riêng khác của tác giả thể hiện tính chủ động nhận thức nghĩa kinh theo cảm nhận riêng của mình và rất tin vào khả năng của chính mình. Tác phẩm đã làm phong phú cho những thành tựu của Nho học Việt Nam, cho thấy đến giai đoạn này, Nho học Việt Nam vẫn có bước phát triển. Tuy vẫn nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Tống nho, khẳng định Tống nho, nhưng các nho sĩ Việt Nam đã không còn chỉ thụ động một chiều trong việc tiếp nhận kinh điển mà đã có hứng thú giảng bàn lý luận, có kiến giải riêng với thánh kinh và họ có khả năng làm việc đó. Từ việc học hiểu, nắm bắt kinh điển đến việc vận dụng nghĩa kinh vào tu thân, kinh thế.

Tìm hiểu một tác phẩm kinh học có thể tiếp cận từ nhiều hướng. Các tác phẩm kinh học Việt Nam còn nhiều dạng thức khác như huấn thích, toát tiết yếu, diễn nghĩa, dịch Nôm... mở ra nhiều hướng nghiên cứu. Nếu làm được một cách có hệ thống sẽ soi sáng nhiều vấn đề của Nho học Việt Nam.4

Đ.T.H.



[1] Nguyễn Kim Sơn, Những xu hướng của Nho học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX và sự tác động của nó tới văn học, Luận án Phó tiến sĩ khoa học Ngữ văn,  Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, 1996.

[2] Ngô Sĩ Liên… , Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993.

[3] Lê Quý Đôn, Thư kinh diễn nghĩa (Ngô Thế Long, Trần Văn Quyền dịch và giới  thiệu), NXB TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh, 1993.

[4] Nguyễn Kim Sơn, Sđd.

[5] Lê Quý Đôn, Sđd.

[6] Lê Quý Đôn, Sđd.

[7] Phan Đại Doãn (chủ biên), Một số vần đề về Nho giáo Việt Nam, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998.

 

In trong: Những vấn đề mới trong nghiên cứu và giảng dạy văn học,

(tập sách kỉ niệm 50 năm thành lập Khoa Văn học)

NXB ĐHQGHN, HN, 2006, tr. 179-196.

Top