Nghệ thuật kể chuyện trong phim Children of heaven của Majid Majidi

Nghệ thuật kể chuyện trong phim Children of heaven của Majid Majidi 

- Lê Quốc Hiếu, Lớp Văn K53

(Thành viên Ban điều hành câu lạc bộ Điện ảnh) -

Một bộ phim hay một cuốn tiểu thuyết hấp dẫn ngoài những yếu tố mang tính chất đặc thù của thể loại, còn có một yếu tố tiên quyết đó là cách thức mà nhà văn, đạo diễn kể lại câu chuyện đó. Khi chúng ta thưởng thức một tác phẩm điện ảnh hay một tác phẩm văn học, dù muốn hay không muốn chúng ta đều sẽ bị cuốn hút vào “trận đồ” kể chuyện của chính tác giả.

Có một xu hướng trong công chúng thưởng thức cũng như phê bình nghệ thuật, người ta không còn chú trọng tuyệt đối đến vấn đề tác giả đó, đạo diễn đó kể nội dung gì mà còn quan tâm hơn hết đến việc tác phẩm đó được kể lại như thế nào? Rõ ràng vấn đề về nghệ thuật kể chuyện không chỉ có vai trò quan trọng với tác phẩm văn học mà còn quan trọng đặc biệt với tác phẩm điện ảnh, vì một tác phẩm văn học hay một tác phẩm điện ảnh suy cho cùng cũng là việc kể lại một câu chuyện. Đó là lý do giải thích tại sao cùng một chủ đề đề tài, cùng một câu chuyện những chúng ta thấy nó xuất hiện dưới nhiều thể loại khác nhau: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, hay phim...Cùng một cốt truyện Hamlet nhưng bằng khả năng sáng tạo không mệt mỏi đã được không biết bao đạo diễn, diễn viên kể đi kể lại nhiều lần mà không nhàm chán...

Người kể chuyện (NKC) trong phim khác với NKC trong kịch vì NKC trong kịch chính là bản thân nhân vật đang diễn trên sân khấu, còn NKC trong phim có thể là đạo diễn (Bến không chồng – Lưu Trọng Ninh, Bao giờ cho đến tháng mười – Đặng Nhật Minh, Children of heaven – Majid Majidi), diễn viên chính phụ (Thương nhớ đồng quê – Đặng Nhật Minh, Mùa len trâu – Nguyễn Võ Nghiêm Minh), cũng có thể là máy quay camera. Nhưng nhìn chung thường là đạo diễn vì đây là người có quyền lực thượng đế trong việc chỉ đạo quay phim, đồng thời là người tham gia vào việc viết kịch bản, tuyển diễn viên, phân cảnh quay...

Trong bài viết này chúng tôi đi tìm hiểu nghệ thuật kể chuyện trong phim Children of heaven ở một hai khía cạnh tiêu biểu: nghệ thuật quay phim (lựa chọn góc quay, điểm nhìn máy quay) và cốt truyện.

Bộ phim này có cốt truyện khá đơn giả, có thể tóm gọn lại đó là câu chuyện về đôi giầy, về trẻ thơ trong sáng mà giàu tình thương, về đất nước Iran với những phong tục, văn hóa. Phim kể về câu chuyện cảm động của hai anh em nhà nghèo là Ali và Zhara. Ali mang đôi giày của em gái đi sửa, trên đường về nhà cậu có vào của hàng mua rau cho mẹ, đôi giày để ngoài đã vô tình bị bác dọn rác để vào xe rác. Ali làm mất giày của em khiến cho Zhara không có giầy đi học. Hai đứa trẻ không dám mách bố mẹ vì chúng biết sẽ bị ăn mắng, và bố mẹ cũng không có tiền mua đôi giày mới. Ali và em phải thay phiên nhau đi đôi giày rách, bẩn đến trường. Sau mỗi buổi học, Zhara phải chạy thật nhanh về nhà để đưa giày cho anh và Ali cũng phải chạy thật nhanh để không phải đến lớp muộn. Kế hoạch của hai đứa nhiều lần “thất bại” làm cho người xem “dở khóc dở cười”. Rồi hy vọng được thắp lên khi Ali tham gia cuộc thi chạy với ước muốn và lời hứa với em gái: sẽ giành giải ba để có được giải thưởng là đôi giày. Nhưng Ali đã giành được giải nhất với chiếc cúp vàng, cậu bé mang khuôn mặt buồn thiu về nhà gặp em. Câu chuyện kết thúc bằng hình ảnh Ali ngâm đôi chân bỏng rộp vào nước, khi đàn cá vàng vây quanh...

Nghệ thuật kể chuyện trong Children of heaven là nghệ thuật mà đạo diễn dẫn dắt, kể lại câu chuyện của hai anh em Ali và Zhara. Câu chuyện không có những tình tiết gay cấn, xung đột, đạo diễn người Iran dẫn ta vào thế giới của trẻ thơ bằng một lối kể dung dị, nhẹ nhàng thấm đẫm chất thơ, tình người...

Xuyên suốt toàn bộ tác phẩm, người xem không khỏi bị ám ảnh về hình ảnh đôi giày. Ngay từ mở đầu bộ phim là một cảnh dài (long take) về hình ảnh đôi giày đang được khâu, mà đạo diễn đã dành gần 2 phút để quay. Máy quay lúc này đứng yên, hướng điểm nhìn vào từng động tác của người khâu giày, với cách dẫn dắt như vậy, người xem có cảm giác như có ai đó đang đứng ngoài câu chuyện, sự kiện và theo dõi mọi diễn biến của sự kiện. Không ai khác NKC ở đây chính là máy quay, hay đúng hơn là đạo diễn.

Bộ phim tuân thủ theo cách xây dựng của phim cổ điển, cứ ít phút lại có một cao trào nhỏ, cao trào lớn. Chiếc giày mà Ali đánh mất khi vào của hàng mua rau là một cao trào lớn, chiếc giày bị ướt trong đêm mưa, chiếc giày bị rơi xuống nước khi Zhara chạy về để thay giày cho anh, chiếc giày là hy vọng, động lực để Ali tham gia vào cuộc thi chạy ...

Có thể thấy, hình ảnh đôi giày xuất hiện với tư cách là trung tâm của sự kiện bị thắt nút, của cao trào trong toàn bộ phim này. Đạo diễn Majid Majidi đã dành khá nhiều những cảnh quay dài ngắn khác nhau khi nói về đôi giày. Trong một 1 buổi sinh hoạt, khi Zhara ngắm nhìn đôi giày của các bạn , cô bé mang tâm lý của một đứa trẻ biết ghen tị khi mình không được như mọi người. Điểm nhìn của đạo diễn lúc này được đặt vào điểm nhìn của chính cô bé, khi cô bé nhìn vào đôi giày nào thì máy quay lại hướng điểm nhìn vào đôi giày đó bằng những cảnh gần. Ở cảnh này, đạo diễn cũng tốn hơn 2 phút để “đáp ứng” tâm lý của Zhara. Với lối quay đặt từ điểm nhìn của Zhara, khán giả dễ có ấn tượng gần gũi hơn với những trải nghiệm “tâm lý” của cô bé. Diễn viên được “kéo”lại gần hơn với khán giả. Điều này khó được tạo ra khi điểm nhìn xuất phát từ máy quay, hay từ đạo diễn.

Thành công của bộ phim Children of heaven phải kể đến nghệ thuật quay phim. Ở đây, là cách mà đạo diễn sử dụng góc quay, điểm nhìn để dẫn dắt câu chuyện.

Children of heaven sử dụng khá nhiều những cảnh quay gần trực diện khuôn mặt diễn viên. Ali một cậu bé gây ấn tượng với đôi mắt hơi xệch xuống, mỗi khi cậu bé khóc trông rất tội nghiệp. Còn Zhara lại mang khuôn mặt đầy ngây thơ, thánh thiện. Hai đứa trẻ chính là trung tâm của “thiên đường” mà bộ phim gợi ra. Với lối quay những cảnh gần, thường diễn ra trong cảnh sinh hoạt gia đình, cảnh cầu nguyện, cảnh Ali “thanh minh” với cô em về việc mình mất giày, cảnh hai anh em ngồi học, cảnh ông bố ngồi mắng vợ...Với lối quay này, người xem dễ dàng trực diện vấn đề, qua đó hiện lên nét phong tục, văn hóa của người Iran.

Người xem không khỏi bị ám ảnh với hình ảnh của những chiếc ngõ, những con đường hẹp, sâu hút nhất là khi Ali và Zhara chạy từ trường về nhà để thay giày. Những con đường hẹp, sâu, gợi cảm giác nặng nề về sự tù túng, chật hẹp của cuộc sống. Trong những cảnh quay này, hầu như máy quay đứng yên tại một vị trí, quay trước hoặc quay từ đằng sau nhân vật, hướng theo mọi hành động của nhân vật.

Khác hoàn toàn với những cảnh rộng, bao quát khi miêu tả quang cảnh thành phố trong lần mà cha con Ali đi làm thêm. Ở những cảnh quay này, ta thấy có hai kiểu quay chính. Một là: Máy quay hướng từ dưới lên trên, miêu tả những tòa nhà cao vút. Hai là: Máy quay được đặt ở 1 vị trí rất cao và lia ống kính bao quát một không gian rộng lớn. Sự đối lập này gây được hiểu quả thấm mỹ, bên cạnh sự nghèo nàn, tù túng trong cuộc sống những người nghèo là sự giàu có xa hoa nơi thành phố.

Children of heaven là bộ phim không lôi cuốn khán giả bằng những tình tiết giật gân, lối kể chuyện nhẹ nhàng, dung dị mà tinh tế dựa trên những cảm xúc và tâm hồn ngay thơ trong sáng của những đứa trẻ nghèo...đã cuốn hút người xem. Cùng với nghệ thuật quay phim độc đáo, Children of heaven đã gặt hái được những thành công lớn, chinh phục được những khán giả khó tính nhất.

Bộ phim Children of heaven là một trong những bộ phim hiếm hoi vì ít lạm dụng, tựa lưng vào những kỹ xảo điện ảnh, là một trong những tác phẩm giàu tính nghệ thuật và tính nhân văn cao cả dựa trên những chi tiết chân thật, gợi cảm. Việc bộ phim này giành được rất nhiều giải thưởng là điều không mấy bất ngờ.

- Bài viết lần đầu công bố trên website khoa văn học -

Người giới thiệu đăng: ThS. Hoàng Cẩm Giang