"Có chở trăng về kịp tối nay"

Nay chuyện mùa thi 2008 đã qua rồi, tôi ngồi viết mấy ý này để đưa ra ý kiến của mình về cách cảm nhận câu thơ Có chở trăng về kịp tối nay mà đáp án môn Văn khối D đã viết. Trước hết, tôi không có ý phê phán hoặc tranh luận gì cả mà nhằm góp thêm cách hiểu, cách cảm nhận vì tôi biết rằng, những người soạn đáp án đều là những chuyên gia đáng tin cậy trong lĩnh vực này và phần lớn cũng đều là bạn bè của tôi. Bởi vậy, cũng như tất cả mọi người, tôi và họ đều thỉnh thoảng vẫn có thể có những sơ sót, sơ ý, sơ sài. Hơn nữa, việc cảm nhận thơ ca lại càng nhạy cảm, không ai có thể nói mạnh được. Vì vậy, ai thấy ý kiến tôi có phần chấp nhận được thì đồng cảm,còn không thì góp ý lại.

Đề thi môn Văn khối D 2008 yêu cầu thí sinh cảm nhận đoạn thơ Gió theo lối gió, mây đường mây,/Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay/Thuyền ai đậu bến sông trăng đó/Có chở trăng về kịp tối nay? trong bài Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử. Liên quan đến câu thơ đang bàn, đáp án viết: a. Cảnh sắc thiên nhiên….- Xu thế vận động của thiên nhiên có sự tương phản: hầu hết sự vật chảy trôi đi, còn trăng thì ngược dòng trở lại, chứa đựng những nghịch cảnh.

Vấn đề ở đây là tại sao trăng đoạn thơ trên lại ngược dòng trở lại nhỉ? Chứng cớ đâu?. Tôi đặt ra câu hỏi đó ngay khi thảo luận đáp án để chấm. Chắc là các tác giả đáp án muốn hiểu con thuyền chở trăng về đây là từ hạ lưu lên vì dòng nước buồn thiu kia xuôi đông là dĩ nhiên rồi. Như vậy, thời gian trong đoạn thơ chắc phải là những ngày 14, 15, 16 âm lịch chăng, vì những ngày đó, vào lúc chuyển chiều sang tối, trăng xuất hiện tự hướng đông, và bến sông trăng ắt hẳn ở phía đó.Dẫu biết cái bến trăng này là bến thơ, nó tồn tại trong thơ, nhưng khi đặt vấn đề cảm nhận về cảnh sắc thì phải có cái lí của nó chứ.

Thử đọc lại hai câu thơ:

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tối nay?

thì chúng ta thấy khác vậy. Có hai từ quan trọng trong câu thơ thứ hai đã không được hiểu kĩ càng đó là kịptối nay. Tại sao lại kịp? Vì không kịp thì sẽ hết trăng, trời sẽ tối mò. Các bà đi chợ đò dọc ngày xưa vào những ngày thượng tuần, thường giục nhau xuống đò về cho kịp trăng là vì vậy, nếu không lúc lên bến về xóm sẽ tối trời, mò mẫm. Những ngày khác, người ta sẽ dùng đuốc hoặc người nhà ra đón. Ngày xưa, đi sinh hoạt thiếu nhi mẹ cũng thường dặn: liệu mà về cho kịp trăng. Nay điện sáng khắp nơi, chúng ta dễ quên những lời dặn đó. Tại sao lại kịp tối nay mà không phải là kịp đêm nay hay kịp sáng mai?. Vì đó là trăng thượng tuần, đúng hơn là những ngày 6, 7, 8 âm lịch. Mùng sáu thật trăng mà. Từ mùng 1 đến mùng 5 là trăng giả ư? Dân gian nói thật trăng là theo kinh nghiệm, đến ngày đó trăng mới đủ sáng để người ta có bóng rõ trên lối đi. Trăng thượng tuần thì vào thời gian chuyển từ chiều sang tối sẽ hiện lên ở khung trời hướng tây và khi hết tối nó sẽ lặn mất. Còn nếu như trăng rằm, cũng đã sang tây, thì dân gian vẫn hát Nửa đêm là đêm về sáng í giăng bằng cái ngọn cây tre í có yêu nhau…Như vậy ta dễ dàng thấy rằng trăng không thể ngược dòng trở lại trừ phi dòng nước buồn thiu kia của sông Hương là nghịch thủy. Như vậy, thuyền chở trăng về là từ thượng nguồn về thôn Vĩ, từ tây xuôi đông, là xuôi dòng chứ, và bến sông trăng, dù là bến thơ, ắt hẳn cũng từ phía đó.

Từ thời Nguyễn xưa đã có những cuộc du ngoạn chơi trăng trên sông Hương, thời Pháp thuộc vẫn quy trì và nay lại tiếp tục. Khách chơi trăng là vua quan quyền quý và tao nhân mặc khách. Một trong những thủy trình quen thuộc là xuất phát từ Phu Văn Lâu hoặc từ Đông Ba ngược dòng lên Kim Long, Nguyệt Biều, có khi xa hơn, rồi quay xuôi Vĩ Dạ, sau đó ngược chếch trở về, kết thúc cuộc thưởng nguyệt. Hàn Mặc Tử vào những năm đẹp nhất cuộc đời mình, 18-19 tuổi, đã học ở Huế. Ông có chơi trăng trên sông không ta không biết nhưng chắc chắn đã chứng kiến như Xuân Diệu hay Tố Hữu vậy. Cảm thức về thuyền và trăng trên dòng Hương chắc là sâu đậm trong hồn thi sĩ. Có một sự trùng hợp này có lẽ cũng đáng nói ra cho dù đây là suy luận. Men bờ nam sông Hương, ngược lên phía tây, cách trung tâm thành phố khoảng 4km là làng Nguyệt Biều. Biềubào có nghĩa là bọt nổi, là bóng nổi trên mặt nước hoặc bóng soi xuống nước. Nguyệt Biều là bóng trăng. Dù chưa khảo được địa danh này có từ bao giờ nhưng đó là một địa danh đẹp, nên thơ, gợi cảm. Làng có bến mà bến Nguyệt Biều thì gần gũi với bến sông trăng biết là bao nhiêu. Tôi không nói bến sông trăng đích thị là Nguyệt Biều. Dọc sông Hương, trong tâm hồn thi sĩ, thì bến nào cũng sẵn sàng trở thành bến trăng cả, hơn nữa đây đâu phải là bài thơ vịnh cảnh. Tuy vậy, tôi cũng đã nhiều lần đứng sau Đập Đá dao vọng về phía Nguyệt Biều trong những ngày trăng đầu tháng và lúc đó, những câu thơ của Hàn Mặc Tử lại ngân rung trong lòng. Suýt làm rể thôn Vĩ mà.

Cuối cùng cũng cần nói những điều này. Thứ nhất, thơ không phải là văn xuôi, trữ tình thì khác với tự sự. Thứ hai, Hàn Mặc Tử khi viết bài thơ,hình ảnh trong đó là sự đồng vọng những hoài niệm về Vĩ Dạ, về Huế, về dòng Hương, ông không trực tiếp đứng bờ mà cảm tác. Thứ ba, bài thơ nay đã là một văn bản thi ca độc lập, nó đã tạm xa chốn cũ về thời gian, không gian. Hiểu về nó là quyền của mọi người. Tuy nhiên, khi đặt vấn đề cảm nhận nó theo a. Cảnh sắc thiên nhiên trong sự phân biệt với b.Tâm trạng của nhân vật trữ tình như trong Đáp án thì chúng ta nên chu đáo hơn, kĩ càng hơn. Cái chưa tới, theo tôi, của những người làm đáp án là ở chỗ họ đã đem cảm nhận về sự chia lìa của câu đầu đoạn (Gió theo lối gió, mây đường mây) để áp vào câu này nên đọc ra là trăng ngược dòng một cách cưỡng ép. Hai câu thơ sau có thể hiểu là nghịch cảnh ở chỗ tác giả lo lắng sự hối thúc của thời gian (kịp), sự mong manh của biểu tượng đẹp (thuyền, sông trăng, chở trăng) những thứ đáng lẽ ra hoặc hứa hẹn sẽ trường tồn nhưng với hoàn cảnh Hàn Mặc Tử lại không cho phép, không thể được. Có khi sự hiểu chưa tới của thầy sẽ mãi mãi làm nên sự hiểu chưa tới của trò. Ai cũng có kinh nghiệm trong chuyện này.

Trên đây là ý kiến của tôi từ chút kinh nghiệm văn bản và văn hóa khi đọc thơ. Và nó cũng có thể là cảm nhận chưa đúng đắn.

Bản tác giả gửi Phongdiep.net

Top